بالای سر آب ها ، روایتی تازه از دفاع مقدس

گزارشی از دوازدهمین نشست نقد تخصصی کتاب دفاع مقدس

دوازدهمین نشست تخصصی از سلسله نشست های نقد کتاب دفاع مقدس به همت واحد ادبیات و انتشارات اداره حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس جنوب شرق استان تهران، دوشنبه چهاردهم تیرماه در محل سالن اجتماعات فرمانداری شهرستان ورامین برگزار گردید. در این نشست، کتاب بالای سر آب ها مجموعه داستان کوتاه دفاع مقدّس نوشته محمدرضا شرفی با حضور سرهنگ محمد کاشانی، ریاست اداره حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس جنوب شرق استان تهران با شرکت هفتاد نفر از نویسندگان و پژوهشگران ادبیات پایداری مورد نقد و بررسی قرار گرفت. علی براتی کجوان و علی الله سلیمی از نویسندگان و منتقدان ادبیات پایداری از جمله منتقدان دعوت شده به این مراسم بودند. همچنین مریم سادات ذکریائی، آذر خزاعی، حسین تاجیک، دکتر امیر بن رضوی، حمید هادی جعفری، محمد علی مؤمنی، سید علی طباطبایی، محمدرضا پیرهادی، مریم ابراهیمی، سهیلا هداوند خانی، مریم ابراهیمی، علی داودی جاوید و حسین بور بور به ایراد نظرات خود پیرامون این کتاب پرداختند. علی الله سلیمی بعد از بررسی اجمالی سیر تاریخی داستان کوتاه دفاع مقدس، بالای سر آب ها را مجموعه داستانی خارج از کلیشه های رایج دانست و اظهار کرد؛ نویسنده ی کتاب با شناخت روند داستان کوتاه دفاع مقدس و اشراف بر ادبیات پایداری توانسته است از فرو افتادن به چاله ی تکرار و دوباره طی کردن راه های رفته خودداری کند و با استفاده از فرم و مضمون یابی های بدیع، مجموعه را خواندنی کند. علی الله سلیمی در عین حال که داستان ننه صبری را به خاطر استفاده از عناصر بومی به خصوص اشاره به جریانات مهم تاریخی همچون 15 خرداد و فتح خرمشهر داستانی برجسته دانست، ایستگاه آخر را نسبت به داستان های دیگر، ضعیف ارزیابی کرد و همچنین داستان چهار حرف خونی را به خاطر جسارت و نگاه متفاوت نویسنده به مقوله ی جنگ و دفاع مقدس، از داستانهای خاص و بدیع این مجموعه دانست. این منتقد با اشاره به فرم پیچیده ی بعضی از داستانها، وسواس بیش از حد و سخت گیری نویسنده در توصیف ها و حساسیت به رعایت ایجاز را عاملی دانست که باعث شده است خواننده را مجبور کند تا برای درک تمام زوایای داستان، بعضی از آثار را دوباره خوانی کند. علی الله سلیمی در پایان، بالای سر آب ها را نوید دهنده ظهور نویسنده ای دانست که می توانیم در آینده شاهد رمان ها و داستان های تأثیرگذار و قابل توجه از ایشان باشیم.
علی براتی کجوان نویسنده و منتقد ادبیات پایداری دفاع مقدس که از استان خراسان رضوی در این جلسه حضور پیدا کرده بود، استفاده از شیوه ی سیال ذهن را روش عمده ای دانست که نویسنده در روایت داستان های خود از آن استفاده کرده بود. براتی با بیان این مطلب با واکاوی جزء به جزء عناصر داستانی، یکی از داستان های این مجموعه، شکل ارجاع ها و شکست های زمانی را متناسب با فضای داستان ندانست و اظهار کرد نویسنده باید با اشراف بیشتر در بکارگیری از شیوه ی سیال ذهن مهارت بیشتری به خرج دهد و زاویه ی روایت را در داستان متناسب با روند و دیدگاه کلی داستان پی بگیرد.
علی براتی، پلاک هشت را موفق ترین داستان این مجموعه دانست و با اشاره به یکی از نشانه گذاری های موفق این داستان، کشف نشانه ها و بین و تفسیر آنها را وظیفه ی منتقد و مخاطب دانست و این مجموعه را به لحاظ تلاش نویسنده برای نشانه گذاری های بدیع و روان ستود. این منتقد همچنین در پایان مباحث خود پیرامون کتاب بالای سر آب ها زبان روان و یکدست کتاب را از جمله ویژگی های این کتاب دانست و طبقه بندی کردن دیدگاه ها نسبت به هشت سال دفاع مقدس گفت: برخی هشت سال دفاع مقدس را جنگ می دانند و از این زاویه به تولید اثر می پردازند و طبیعتاً سیاه و سفید می بینند و برخی از نویسندگان این بخش از تاریخ انقلاب را دفاع مقدس می دانند و با نگاهی خاص و ویژه سفید و کمی خاکستری اثر تولید می کنند. کتاب بالای سر آب ها نوشته ی محمدرضا شرفی از این جنبه در ژانر داستان های کوتاه دفاع مقدس طبقه بندی می شود چرا که بیش از هرچیز دغدغه ی نویسنده در این کتاب روشن کردن امر مقدس دفاع بوده است و کیفیت این مفهوم را از زوایای مختلف روایتی و داستانی به ما نشان داده است.
در ادامه این نشست آقای حسین تاجیک از دیگر منتقدان جلسه، شیوه بکارگیری نویسنده در خلق برخی داستانها را رئالیسم جادویی ارزیابی کرد و با اشاره به مفهوم نقد مدرن و طبقه بندی داستان ها و برخی خصوصیات زبانی این اثر اشاره کرد. دکتر امیر بن رضوی نیز با اشاره به دور شدن برخی از آثار مجموعه از فضای داستانی، اولین داستان این مجموعه را به خاطر ارجاعات به جا و فضاپردازی درخشان از داستان های خوب این مجموعه دانست. حمید هادی جعفری از دیگر منتقدان دعوت شده نیز، با انتقاد از روش نویسنده در استفاده از روایت سیال ذهن، داستان چهار حرف خونی را داستانی هوشمندانه توصیف کرد و اضافه کرد؛ توانایی هر نویسنده ای در واقعی جلوه دادن رخدادهایی است که او در ذهن آفریده یا آنها را در ذهن مرتب کرده است، هرچه این باورپذیری بیشتر باشد، داستان موفق تر خواهد بود. در این کتاب تلاش های نویسنده برای باورپذیری لایه های پنهان جنگ قابل توجه است. در ادامه این جلسه خانم مریم السادات ذکریائی شکل چینش روایت های فرعی را دلیلی دانست که خواننده را مجبور می کند تا هر اثر را چند بار بخواند و با هر بار خواندن به جنبه ی دیگری از نشانه های داستان ها پی ببرد. از نظر این منتقد چند بار خواندن هر داستان بدلیل لذت ادبی که همراه دارد، نمی تواند ضعف این مجموعه تلقی شود. ضمن اینکه ساختار نحوی جمله ها در این کتاب قابل توجه است و زبان اثر را متمایز و برجسته می کند. حسین بور بور از نویسندگان و منتقدان دیگر دعوت شده به این نشست، داستان ننه صبری را بسیار فشرده دانست و آن را داستانی به شمار آورد که ظرفیت تبدیل به یک رمان را دارد. وی اشاره کرد اولین بار است که وقایع تاریخی انقلاب همچون حماسه 15 خرداد ورامین، اینگونه و در شکلی حرفه ای وارد داستان کوتاه می شود به طوری که کلیشه ای و مصنوعی نیست و در جان روایت طوری تنیده شده است که همه آن را می پذیرند. سید علی طباطبایی نیز دیگر منتقد دوازدهمین نشست تخصصی نقد کتاب دفاع مقدس با اشاره به تأثیرات جنگ بر چند نسل بخصوص نسلی که کودکی و نوجوانی اش را در دوران جنگ گذرانده، پرداخت داستان نویسان را به حواشی جنگ و پرداخت اینگونه تأثیرات را مهم و قابل توجه دانست و اضافه کرد: به عقیده ی من بهتر است نویسندگان از آنچه دیده اند و لمس کرده اند بنویسند. تأثیرات جنگ را در نزدیکی خودشان دنبال کنند چرا که می شود روایت جنگ را از دورترین نقطه ها به خط مقدم هم دنبال کرد. محمود رضا پیرهادی نیز نویسنده و مخاطبان را به بررسی و شناخت فرم روایت های این کتاب توجه داد و شاعرانه بودن برخی از روایت ها را با جریانات داستان همخوان ندانست.
محمد علی مؤمنی از داستان نویسان و منتقدان دفاع مقدس نیز به عنوان آخرین سخنگو به ردیابی عناصر داستانی در آثار این مجموعه پرداخت و اظهار کرد نگاه شاعرانه نویسنده برخی از فضاسازی ها را ماندگار کرده است و این نشان می دهد می توان با نگاهی شاعرانه و پرداخت درست توصیف ها، حتی صحنه های جنگ را در پس زمینه ی ذدهن خواننده جاگیر و ماندگار کرد. وی با اشاره به نمونه های موفق نگاه شاعرانه در داستان کوتاه، این اثر را نیز به خاطر شاعر بودن نویسنده اش، از دسته آثاری ارزیابی کرد که نگاه شاعرانه سیر روایت تأثیر زیدی گذاشته و حتی نام مجموعه بالای سر آب ها نوشته محمد رضا شرفی برآمده از شاعر بودن نویسنده در درجه ی اول است.
در پایان دوازدهمین نشست تخصصی نقد کتاب دفاع مقدس، آقایان علی براتی کجوان و علی الله سلیمی به عنوان منتقدان میهمان با جمع بندی نظرات ارائه شده پیرامون کتاب بالای سر آبها، نوشته محمدرضا شرفی به برخی از سؤالات شرکت کنندگان در این جلسه پاسخ دادند. کتاب بالای سر آب ها از سری کتاب های روایت دیگر نشر امیر کبیر است که امسال در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران ارائه شده و به خاطر قطع ویژه ، طراحی خوب و صفحه بندی مناسب و پرداخت ویژه به انواع ادبی ادبیات پایداری، توجه بسیاری از کتاب دوستان، نویسندگان و منتقدان را به خود جلب کرده است.